Een collega komt bij je binnen. “Heb je even?” Er speelt iets in het team, of er gebeurt iets wat niet klopt. Je luistert, je ziet hoe zwaar het is en je wilt helpen. Voor je het weet zeg je: “Laat maar, ik regel het.”
Dat voelt goed. Je neemt de zorg serieus en je bent er voor de ander. Toch gaan veel gesprekken op dit moment de verkeerde kant op. Wie de kwestie overneemt, wordt verantwoordelijk voor de afloop. En die afloop heb je meestal niet in de hand.
De dramadriehoek
In 1968 beschreef de Amerikaanse psychiater Stephen Karpman een patroon dat hij de dramadriehoek noemde. Onder druk reageren mensen vanuit drie posities: de aanklager, de redder en het slachtoffer. Die posities roepen elkaar op. Wie zegt “ik kan hier niets aan doen”, nodigt een ander uit om te redden. En wie redt, belandt snel in een andere hoek van de driehoek.
Dat gaat zo. Je belooft iets uit te zoeken, of namens de ander met een leidinggevende te praten. Het lukt niet, of niet snel genoeg. De ander is teleurgesteld en verwijt jou dat er niets gebeurt. Jij voelt je onterecht aangesproken.
“Ik heb zoveel voor je gedaan.” Of: “Nu zit ik ermee.”
Binnen een paar weken is de redder aanklager of slachtoffer geworden. Het gesprek gaat dan over jullie tweeën, en de oorspronkelijke zorg raakt uit beeld.
Waarom juist hulpvaardige mensen hierin belanden
Vertrouwenspersonen, integriteitsadviseurs, HR-adviseurs en leidinggevenden doen hun werk omdat ze mensen willen helpen. Die hulpvaardigheid is hun kracht. Het is ook hun grootste valkuil. Je zit waarschijnlijk in de redderspositie als je dit herkent:
Je praat in het gesprek meer dan de ander;
Je zegt “ik regel het” of “ik loop wel even langs”;
Je weet na afloop meer dan je nodig hebt om de ander verder te helpen;
Je voelt je verantwoordelijk voor de uitkomst;
Je ligt er ’s avonds wakker van.
De winnaarsdriehoek
Acey Choy, net als Karpman afkomstig uit de transactionele analyse, beschreef in 1990 een tegenhanger: de winnaarsdriehoek. Elke dramarol heeft daarin een alternatief. Daarmee blijf je betrokken, zonder de kwestie over te nemen.
Van redder naar zorgzaam
Zorgzaam zijn betekent dat je de ander serieus neemt en helpt bij de volgende stap, zonder die stap zelf te zetten. Je vraagt wat de ander wil en kan. Je biedt steun bij de eerste stap. De kwestie blijft bij wie hem behandelt.
“Wat zou je zelf willen doen? Ik help je bij de eerste stap.”
Van aanklager naar assertief
Onder druk ligt een verwijt op de loer, ook bij jou. Assertief zijn is het antwoord daarop: je benoemt rustig wat je wel en niet kunt, zonder de ander aan te vallen. Blijft de druk, dan herhaal je je grens in dezelfde woorden.
“Ik kan dit niet voor je oplossen. Ik kan wel met je kijken wie je hierbij kan helpen.”
Van slachtoffer naar kwetsbaar
Dit gaat meestal over degene die bij je komt. Iemand die zegt “ik kan niets meer, jij moet dit regelen”, help je om te verwoorden wat er speelt en wat nodig is. Zo krijgt die persoon weer regie over de volgende stap.
“Wat heb je nodig om die stap te zetten?”
Het gaat om gedrag, niet om personen
De dramadriehoek beschrijft posities in een gesprek. Het zijn geen eigenschappen van mensen. Iemand die zich slachtoffer voelt, kan echt benadeeld zijn. De slachtofferpositie zegt dus niets over de juistheid of de ernst van een melding. Wie een zorg ontvangt, neemt die serieus en helpt de ander tegelijk om zelf de regie te houden.
Wat je morgen anders doet
Stel jezelf in het gesprek steeds dezelfde vraag:
Help ik de ander een passende volgende stap te vinden, of neem ik de verantwoordelijkheid over?
Drie zinnen helpen daarbij:
“Wat zou je willen dat ik ermee doe?” Zo hoor je wat de ander van je verwacht, voordat je iets belooft.
“Ik ga niets doen zonder dat met je te overleggen.” Zo maak je vroeg duidelijk wat je met het verhaal doet.
“Zal ik je helpen contact te leggen?” Zo verwijs je door zonder dat het voelt als afschuiven.
Spreek aan het eind af dat je navraagt hoe het ging, en doe dat ook. Zo blijf je betrokken, en blijft de kwestie liggen waar hij hoort.
Oefenen met het gesprek zelf
Weten hoe de driehoek werkt is één ding. Er in een echt gesprek niet in stappen is lastiger. In onze inhouse trainingen gespreksvaardigheden oefenen deelnemers daarom met een trainingsacteur, met situaties uit hun eigen praktijk. De dramadriehoek en de winnaarsdriehoek zijn daar een vast onderdeel van. Na de training krijgen deelnemers een praktijkkit, zodat ze de komende maanden blijven oefenen.
Download het schema hieronder en gebruik het bij je volgende gesprek. Wil je weten wat een training voor jouw organisatie kan betekenen? Neem contact met ons op.
Download het schema · Neem contact op
Bronnen:
S.B. Karpman, ‘Fairy tales and script drama analysis’, Transactional Analysis Bulletin 1968, 7(26), p. 39-43; A. Choy, ‘The winner’s triangle’, Transactional Analysis Journal 1990, 20(1).