Er ligt een klacht. Of een paar brieven, of een gesprek waarin iemand iets zegt en daarna zwijgt. Wat er in de dagen daarna gebeurt, bepaalt vrijwel altijd de afloop, en veel vaker dan organisaties denken loopt het daar mis. Meestal juist omdat de klacht wel serieus wordt genomen, alleen te snel: iemand gaat rondbellen, er wordt een gesprek gevoerd, en binnen twee weken ligt er een vaststellingsovereenkomst op tafel.
Vier dingen die steeds terugkomen
De beschuldigde weet niet precies waarvan hij wordt beticht, omdat de bevindingen in algemene termen zijn opgeschreven en er nauwelijks concrete situaties in staan. Hij krijgt de stukken niet, of hoort de conclusies alleen mondeling. Hij kan niet reageren voordat die conclusies vastliggen. En het onderzoek zelf deugt niet, omdat het wordt gedaan door iemand die er middenin zit, of pas begint nadat de organisatie al op vertrek heeft aangestuurd.
Hoe duur dat kan uitpakken, laat een zaak bij de Volkskrant zien. Er deden geruchten de ronde over ongepaste contacten tussen een recensent en schrijfsters. De adjunct-hoofdredacteur benaderde zelf tien auteurs en legde haar bevindingen vast in een verslag. Daarna volgden twee gesprekken waarin de hoofdredacteur de medewerker liet weten dat "hier onze wegen scheiden". Het verslag kreeg hij op dat moment niet te zien, en het externe onderzoek dat erna kwam hoorde hem evenmin. Het gerechtshof Amsterdam noemde het interne onderzoek in 2021 iets dat "eerder het karakter van een 'fishing expedition'" had, oordeelde dat de arbeidsovereenkomst ten onrechte was ontbonden en kende 370.000 euro bruto toe. Het gedrag van de medewerker vond het hof deels laakbaar. Wat de werkgever de zaak kostte, was de weg ernaartoe.
De melder is er net zo slecht mee af
Dit wordt vaak gelezen als een probleem van de beschuldigde. Dat is het ook, maar wie meldt is er bij een slordig proces net zo slecht aan toe. Zie je als melder dat de organisatie binnen een week aanstuurt op vertrek van de ander, zonder dat iemand heeft vastgesteld wat er nu eigenlijk is gebeurd, dan meld je de volgende keer niet meer. En loopt het alsnog op een procedure uit, dan ben jij degene die opnieuw het hele verhaal moet doen, nu onder druk, omdat het de eerste keer niet goed is vastgelegd.
Zorgvuldigheid is dus geen beleefdheid richting de beschuldigde. Het is de enige manier om ooit vast te stellen wat er is gebeurd, en het enige wat de volgende melder over de streep trekt.
Een vertrouwenspersoon waar niemand van weet
Nog een patroon, en dit is het pijnlijkste. In een zaak over een filiaalleider van een boekhandel keek het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden in 2024 niet alleen naar het onderzoek, maar ook naar de jaren ervoor. Er werden geen functionerings- en beoordelingsgesprekken gevoerd, er was geen klachtenregeling waarop medewerkers een beroep konden doen, en de medewerkers waren "ook niet deugdelijk (…) geïnformeerd over de externe vertrouwenspersoon die door Van der Velde was aangesteld". Daardoor "heeft er een situatie kunnen ontstaan zoals die thans voorligt". De billijke vergoeding van 50.000 euro bruto bleef in stand.
Er wás dus een vertrouwenspersoon. Niemand was er goed over geïnformeerd. Dat is het verschil tussen iets aanschaffen en iets regelen, en het is precies het gat dat een zelfscan op papier niet laat zien.
Hetzelfde geldt voor beleid dat je wel hebt maar niet volgt. Rechters leggen de stappen uit je eigen protocol naast wat je feitelijk hebt gedaan. Een mooi uitgewerkte procedure die bij de eerste echte melding in de la blijft liggen, werkt dan tegen je.
Wat je regelt voordat de klacht er ligt
Zorg dat de klachtenregeling termijnen bevat, zodat niemand maanden in onzekerheid zit, en dat erin staat welke informatie klager en beklaagde krijgen en wanneer. Leg vast dat hoor en wederhoor plaatsvindt vóór er conclusies worden getrokken, en dat de beschuldigde de klacht en de stukken krijgt waarop die is gebaseerd. Regel wie het onderzoek doet en wanneer iemand zich terugtrekt wegens betrokkenheid bij de zaak of bij de betrokkenen. En leg vast wie het dossier beheert, wie erin mag kijken en hoe lang het wordt bewaard.
Denk er ook aan dat een regeling op het gebied van de behandeling van klachten instemming van de ondernemingsraad vraagt op grond van artikel 27 lid 1, onderdeel j, van de Wet op de ondernemingsraden. Is die instemming er nooit geweest, dan kan de ondernemingsraad schriftelijk de nietigheid van het besluit inroepen, binnen een maand nadat het is meegedeeld of hem is gebleken dat de organisatie er uitvoering aan geeft.
En de belangrijkste: bepaal vooraf wie het onderzoek doet, en doe het voordat je maatregelen neemt. De duurste fout is ingrijpen voordat iemand heeft vastgesteld wat er is gebeurd.
Verder kijken
Met onze checklist sociale veiligheid loop je in tien minuten na wat er bij jullie is geregeld, inclusief de punten over hoor en wederhoor, dossierbeheer en bewaartermijnen.
Waarom de zorgplicht ook overeind blijft nu de gedragscode en de klachtenregeling niet wettelijk verplicht worden, staat in niet verplicht, wel afgerekend. En of een melding thuishoort bij de klachtenregeling of bij de meldprocedure voor misstanden, staat in twee meldingen, twee routes.
Compliance Insights Academy traint klachtencommissies, levert externe commissieleden en bekijkt je klachtenregeling op precies deze punten. Meer daarover staat bij klachtencommissie. Voor leidinggevenden, bij wie de eerste melding meestal binnenkomt, verzorgen we awareness trainingen waarin je oefent met precies dat gesprek.