Discriminatie op de werkvloer bijna verdubbeld
Als vertrouwenspersoon of compliance professional weet je dat sociale veiligheid meer is dan een poster aan de muur of een zin in het personeelshandboek. Het gaat om wat mensen echt meemaken, en om wat jij doet wanneer er iets misgaat. Het nieuwe rapport Strafbare Discriminatie in Beeld 2025 van het Openbaar Ministerie laat zien dat strafbare discriminatie met een werkcontext bijna verdubbelde in één jaar tijd. Voor organisaties die sociale veiligheid serieus nemen, is dat geen cijfer dat je kunt negeren.
De cijfers in het kort
Het OM registreerde vorig jaar 1011 strafbare feiten met een discriminatoir aspect, tegenover 523 in 2024. Van die 1011 feiten speelde 64 procent zich af op het werk. Dat zijn 645 situaties waarin iemand tijdens het uitoefenen van het werk te maken kreeg met discriminerende uitingen, bedreigingen of zelfs mishandeling. Het overgrote deel (568 feiten) was gericht tegen mensen met een publieke functie, zoals politieagenten, boa's, conducteurs en medewerkers in handhaving of klantcontact.
Opvallend is dat seksuele gerichtheid voor het eerst de meest geregistreerde discriminatiegrond is (38 procent, 453 feiten), gevolgd door ras (32 procent, 376 feiten). De grond handicap steeg fors, in bijna alle gevallen omdat het woord 'mongool' als scheldwoord werd gebruikt. Daarnaast registreerde het OM 60 feiten op grond van geslacht, waaronder ook discriminatie van transgender personen valt.
Naast die 1011 andere feiten nam het OM in 2025 ook 141 specifieke discriminatiefeiten in behandeling. Dat zijn gedragingen die rechtstreeks vallen onder artikelen 137c tot en met 137g van het Wetboek van Strafrecht, zoals groepsbelediging en het aanzetten tot haat. Het totaalbeeld laat zien dat discriminatie in Nederland allesbehalve is verdwenen.
Wat er juridisch veranderde in 2025
Op 1 juli 2025 trad artikel 44bis van het Wetboek van Strafrecht in werking. Dat is een algemene strafverzwaringsgrond voor élk strafbaar feit dat is begaan met een discriminatoir aspect. Het maakt niet uit of het om belediging, bedreiging, mishandeling of vernieling gaat. Als de dader handelde met een discriminatoir oogmerk, of als het delict gepaard ging met uitingen die haat of discriminatie tot uitdrukking brengen, kan de straf met een derde worden verhoogd.
De wetgever noemt in dat artikel expliciet de gronden ras, godsdienst of levensovertuiging, seksuele gerichtheid, handicap en geslacht. Daarmee is een belangrijk signaal gegeven. Discriminatie bij een delict is niet langer een bijzaak die het OM alleen zwaarder meeweegt in de strafeis. Het moet nu op de tenlastelegging staan en wettig en overtuigend bewezen worden.
Voor jouw werk als VP of compliance professional is dat relevant. De zichtbaarheid van discriminatie bij strafbare feiten neemt toe, en werkgevers moeten daar oog voor hebben. Een incident op de werkvloer waarbij een medewerker wordt uitgescholden om zijn seksuele gerichtheid is niet 'zomaar' een scheldpartij. Het kan een strafbaar feit zijn met een discriminatoir aspect, met alle juridische gevolgen van dien.
Sociale veiligheid is werk
De cijfers bevestigen wat veel VP's in de praktijk al voelen. De werkvloer is een plek waar discriminatie zich manifesteert. Niet altijd in de vorm van grof geweld, maar vaker in terloopse opmerkingen, aanhoudende pesterijen, 'grapjes' die niet landen, of subtiele uitsluiting. En juist omdat werk een plek is waar mensen dagelijks komen, waar ze afhankelijk zijn van collega's en leidinggevenden, hakken deze incidenten er extra in.
Sociale veiligheid betekent dat iedereen in de organisatie zichzelf kan zijn, zonder bang te hoeven zijn voor wie hij of zij is. Als die veiligheid wegvalt, raakt dat niet alleen het individu. Het OM benoemt in de inleiding van zijn rapport dat discriminatie de hele maatschappij raakt. Op organisatieniveau geldt hetzelfde. Een onveilige werkcultuur leidt tot verzuim, verloop, slechter presteren en reputatieschade.
Wat kun jij doen?
Als VP ben jij vaak het eerste aanspreekpunt wanneer iemand te maken krijgt met discriminatie op het werk. Het OM-rapport geeft je concrete handvatten om daar goed mee om te gaan.
Herken de gronden. Discriminatie gaat in de strafwet over ras (inclusief huidskleur, afkomst, etniciteit), godsdienst of levensovertuiging, seksuele gerichtheid, handicap en geslacht (waaronder transgenderidentiteit). Andere gronden, zoals leeftijd, vallen niet onder de strafwet maar kunnen wel onder de Algemene wet gelijke behandeling vallen. Weet welk kader van toepassing is wanneer je een melder tegenover je hebt.
Neem uitingen serieus, ook 'grapjes'. In 137 van de 1011 geregistreerde feiten ging het om het gebruik van het woord 'mongool'. Wat voor de één een automatisme is, kan voor een ander een strafbare belediging zijn. Registreer dit soort uitingen zorgvuldig en bespreek ze binnen de organisatie voordat ze escaleren.
Strafrecht is niet altijd de eerste stap. Het OM noemt strafrecht in het rapport uitdrukkelijk een ultimum remedium, het laatste redmiddel. Bemiddeling, gesprek, herstelgerichte aanpak: dat zijn vaak effectievere routes, zeker binnen een organisatie. Als VP kun je helpen die route uit te zetten, in samenspraak met leidinggevenden en HR.
Documenteer goed. Als een melder later toch aangifte wil doen, is een zorgvuldige gespreksregistratie goud waard. Een helder verslag van wat er gezegd is, wanneer en door wie, helpt de politie en het OM bij de beoordeling. Dit is precies waar de formats uit onze VP Toolkit voor bedoeld zijn.
Wees alert op mensen met een publieke functie. Werk jij in een organisatie met handhavers, zorgverleners of medewerkers met veel klantcontact? Dan is de kans op discriminerende uitingen aanzienlijk hoger. Bespreek dit thema structureel, niet pas als er iets gebeurt.
Het gesprek begint bij jou
De stijging van 523 naar 1011 strafbare feiten met een discriminatieaspect is deels te verklaren doordat meer mensen aangifte doen, en doordat artikel 44bis Sr het discriminatoir aspect zichtbaarder maakt. Dat is winst. Maar het laat ook zien dat discriminatie op het werk geen randverschijnsel is. Het is een dagelijkse realiteit voor honderden medewerkers in Nederland.
Als VP of compliance professional sta je middenin die realiteit. Je helpt melders, je signaleert patronen, je adviseert de organisatie. Daarvoor heb je actuele kennis nodig, en goede instrumenten. Wil je weten hoe je jouw VP-praktijk professioneel inricht, met formats die aansluiten bij de juridische werkelijkheid van 2026? Bekijk de VP Toolkit of meld je aan voor de cursus Van vertrouwenspersoon naar ondernemer.
Sociale veiligheid begint met zien wat er gebeurt. En met weten wat je dan doet.
Bron: Openbaar Ministerie, Strafbare Discriminatie in Beeld 2025, Landelijk Expertisecentrum Discriminatie.